Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families De Westfriese Molens

 

Delen
:



RSS

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1955 » No. 7 » pagina 200-208

Plaatselijke benamingen in de zilveren Wieringermeerpolder, II

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 10e jaargang, 1955, No. 7, pagina 200-208.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.
Auteur: P. S. Teeling.

Boerderijnamen

De 85 kleine bedrijfjes van pioniers en tuinders, waarvan hiervóór sprake was, hebben slechts bij uitzondering een eigen naam gekregen. Die boerderijnamen moeten we vooral zoeken bij de grote landbouwbedrijven, waarvan de zelfbewuste pachters van heinde en verre naar de Wieringermeer kwamen, elk met iets eigens mee vanuit zijn geboortestreek. De herkomst van de eerste 267 Wieringermeerboeren kunnen we lezen in de Driemaandelijkse Berichten betreffende de Zuiderzeewerken (c.q. 4de kwartaal 1938), uit welke berichten vele der hier vóór neergeschreven wetenswaardigheden zijn geput:

Groningen
Friesland
Drente
Overijssel
Gelderland
Utrecht
61
44
9
8
20
3
  pachters Noord-Holland
Zuid-Holland
Zeeland
Noord-Brabant
Limburg
59
14
23
22
4
  pachters

Sedert 1938 werden nog ruim 200 boerderijen bijgebouwd en betrokken door de respectieve pachters, pioniers en tuinders, en wel uit:

Groningen
Drente
Gelderland
Noord-Holland
Zeeland
Limburg
25
44
9
8
20
3
  boeren Friesland
Overijssel
Utrecht
Zuid-Holland
Noord-Brabant
Samen
26
4
2
14
14
206
  boeren




boeren

Bij meerdere van deze 473 pachters weerspiegelt zich hun herkomst in de naam van hun boerderij. Dit laatste wil natuurlijk niet zeggen, dat de momentele bewoner zijn eigen stempel drukte op de naam van de hofstede, die hij pachtte, want in de beginperiode van de ontginning van de Wieringermeer was het nagenoeg steeds de directie van de polder, die de naamgeving der ontginningsschuren en van de grote ontginningsboerderijen verzorgde. Die eerste namen hebben voor een deel te maken met de bijzondere ligging van de boerderij. Almershof (53) ligt bij de ontworpen woonkern Almersdorp; de Dolfijn (102) vinden we aan de Dolfijnweg en herinnert aan de al door mij geschetste school dolfijnen, die daar tijdens de indijking rondzwom; de boerderij Gawijzend duidt naar het dorp van die naam, dat ter plaatse lag voor „het Oude Land” en omstreeks 1350 door de latere Zuiderzee werd verzwolgen. We hebben een Klein-Alkmaar (42), Klein-Medemblik (72), Klein-Wieringen (142), en vroeger een Klein-Hoorn, resp. in de richting van Alkmaar, Medemblik, Wieringen en Hoorn gelegen. De hoeve Halfweg (47) staat halverwege het dorp Middenmeer en Aartswoud. Haukeshof (146), Ipelsheim (139, en de oude naam voor Sint Hippolytushoef op Wieringen), de Noorman, Oom Keeshoeve (126), Wagenhof, Robbenhof, alle duiden in de richting van een weg, waaraan ze gelegen zijn, een tochtsloot in de nabijheid, een dorp in de buurt.
Een andere categorie van boerderijnamen is die, welke uitdrukking geeft aan een gevoel van dankbaarheid bij de behaalde resultaten. Dank en Hoop (4) aan de Nieuw Almersdorperweg, God zij met ons (106), bij Slootdorp. Goud na Zout (23) op de Schagerweg, Graan voor Visch (64), in het Oude Land, Dankbaarheid (133), een trits van goedgekozen huisnamen in het meerland.
Krabbenhof (79), Kreukelhof (26), De Meerkoet (91), De Stern (98), De Zeemeeuw (95) herinneren ons eraan, dat in vroeger jaren tot vóór een kwart eeuw de krabben, zeeslakken, meerkoeten, sterntjes, zeemeeuwen hier leefden in en op de zee.
De Eerste (145; met de houten voorraadschuur nog) wijst de voorbijganger erop, dat hier de eerste landbouwschuur van de polder werd gebouwd. De Vijftigste (67), op de kruising van de autoweg met de Koggenrandweg, was de vijftigste boerderij die de Wieringermeerdirectie liet optrekken. En dan de aardig gevonden naam Benjamin, bij de bouw niet alleen de jongste maar ook in z'n soort de kleinste boerderij.
Herinneringen aan de voormalige Zuiderzee bewaren ook de boerderijnamen Uit de Golven (20), de Bijvang (37), Zuiderzeeland (46), Land uit Zee (63), Flevo (85), Meerland (137).

Herinneringen aan thuis
Onder de andere kolonisten is de hang naar de oude omgeving, in welke zij hun mooie jeugdjaren doorbrachten, nog ongedacht krachtig. Bij velen kruipt het bloed, waar het niet gaan kan en ook nu nog – na meer dan twintig jaren van groei naar een eigen poldergemeenschap – kan men aan de dagelijkse krantenpost zien, uit welke streek van Nederland de geadresseerde afkomstig is. Want tientallen boeren zijn nog lezer van een dagblad uit de contreien van waar zij kwamen. Deze diepmenselijke hang naar het oude vertrouwde komt ook tot uiting in het geven van een naam aan het eigen huis en geeft aan deze naamgeving diepere zin. Natuurlijk, ook in de Wieringermeer kennen we boerderijnamen als die welke in vele andere polders te vinden zijn: Bella Vista (5), Bouwlust (28), Dorpszicht (101), Dijkzicht (117), Kweeklust (108), Lusthof (25), Welgelegen (43), Vertrouwen (88), Zonnehof (40), Zonnenweelde (107) zijn hiervan wel de voorbeelden. Andere echter ademen een geheel persoonlijke eigenheid. Neem bijv. eens de boerderij Boswaai (118); deze ligt nabij de beide dijkswielen, die in de IJsselmeerdijk zijn ontstaan, toen de Duitsers op 17 April 1945 deze dijk aldaar op twee plaatsen hadden opgeblazen. Alleen al vanuit de gaten werden ongeveer 1 millioen m³ zandgrond de polder binnengevoerd, waardoor het nodig was, over een grote oppervlakte rond deze gaten het land te bebossen. In Eemland en langs de Rijn worden dergelijke dijkswielen ook „waaien” genoemd, en het ouderlijk huis van de pachter van de Boswaai in de Wieringermeer – dat in Herwen en Aerdt aan de Rijn stond – droeg deze naam. Op uitstekende wijze werd hier een geheel toepasselijke naam vanuit het oude land overgenomen.

Wat zou Stompetoren zijn zonder zijn stompe toren (Tekening M. Oortwijn)

Balmaheerd (86) aan de Westermiddenmeerweg duidt reeds dadelijk op de Groningse afkomst van de naamgever, wiens familie afkomstig was van de boerderij Balmahuizen in Oldenhove. Iets dergelijks merken we op in de boerderijnaam Martiniheerd (78), een Groningse naam die gedachtenverbindingen opwekt met de Martinitoren in de stad Groningen, doch welke gekozen is, omdat de bewoners stammen uit het oude geslacht Martini.
En om nog even bij Groningen te blijven: de boerderijen van de Mansholts herinneren eveneens aan het Groningerland. Fletum (81 aan de Hoornseweg) en Thorum (19; aan de Molenweg) werden genoemd naar de beide boerderijen der familie in de Groningse Westpolder. Oorspronkelijk waren deze de namen van de plaatsen aan de monding van de Eems in Oost-Friesland, welke in de Middeleeuwen door de teisterende stormvloeden waren vernietigd.
Lutje Ark (22) aan de Schagerweg is ook al een naam, die afkomstig is uit Groningen en die teruggaat naar de tijd, toen de Doopsgezinden hun leer vanuit Oost-Friesland in Noord-Groningen brachten, o.a. op de boerderij van de familie Doornbos te Ooster Nieland in de gemeente Uithuizermedum. Op deze boerderij Lutje Ark heeft volgens de overleveringen Menno Simons meermalen een godsdiensoefening geleid. Evenzo is de boerderijnaam Middelhallum (24) een herinnering aan het geboorte dorp van een Groningse pachter, terwijl de naam der hoeve Nieuwe Kampen (44) aan de Alkmaarseweg eveneens uit het Groningerland werd geïmporteerd.

De Friezen
De Friezen onder de pachters hebben in veel mindere mate een stempel gedrukt op de boerderijnamen in de Wieringermeer. Slechts enkele algemene aanduidingen, nl. Sinneljocht (zonlicht 128) en Us Wente (Thuis 10) herinneren in een huisnaam aan het heitelân. Dit laatste is ook wel in het algemeen het geval met de oud-bewoners van Holland en Zeeland, van Brabant en Limburg. 't Hoefke (73) aan het Wagenpad duidt in de richting van de Zuidnederlandse oorsprong van de bewoner; op de boerderij Huygenwaert (109) wonen pioniers, afkomstig uit de Heerhugowaard; Luctor et Emergo (99) aan de Frieseweg kreeg haar naam van een Zeeuw en de familie van de pachter van Triangel (100) op de hoek van de Dolfijnweg en de Schagerweg was oorspronkelijk woonachtig in de Triangelpolder in West-Brabant: De heer Muntjewerf, de pachter van Nieuw-Schermeer (110) aan de Schagerweg nabij Wieringerwerf, komt uit de Schermer. De naamgever van de grote hoeve aan de Oudelanderweg De Ruigenhil (60) woonde indertijd in de polder Ruigen Hil, drieëneenhalve eeuw geleden eveneens door bedijking aan de zee ontwrongen. De heer Paarlberg van de Medemblikkerweg noemde zijn boerenplaats Schagerwaard (97), de streek waaruit hij afkomstig is. Hoeve Zeeland (36) en Hoeve Voorne (45) zijn namen die voor zichzelf spreken.

Een boerderij in de Wieringermeer (Fotoverz. Rijks Voorlichtingsdienst)
Een boerderij in de Wieringermeer
(Fotoverz. Rijks Voorlichtingsdienst)

Ook persoonsnamen
Hoewel minder dan in menige oudere droogmakerij zijn ook hier bij de naamgeving de persoonsnamen betrokken, zoals gebruikelijk: vooral meisjesnamen. De polder bezit een Anthoniahoeve (49), een Catharinahoeve (122) en een Mariahof (115); ook de leden van het Oranjehuis werden in een boerderij vernoemd, beginnende bij de Koningin Emmahoeve (103) te Slootdorp, de Koningin Wilhelminahoeve (75) en de Koningin Julianahoeve (55), vervolgens Prins Bernhardhoeve (52) en Beatrixhoeve (57), met tenslotte de Irenehoeve (48) aan de Alkmaarseweg, de Prinses Margriethoeve (93) en de Prinses Marijkehoeve (127), terwijl ook Princenhof (33) en Dillenburg (29, het stamslot der Oranjes) in de Wieringermeer te vinden zijn.
Naar prof. dr. J. M. van Bemmelen, die in 1880 een rapport uitbracht over de indijking van de Wieringermeer en wiens baanbrekende arbeid op het terrein der bodemkunde een der grondpijlers vormde voor de landbouwkundige ontwikkeling van de polder, werd een der Staatslandbouwproefboerderijen genoemd. Dr. ir. C. Lely werd mede herdacht in de Lelyhoeve aan de Zuiderkwelweg, en aan het werk van Minderhoud en van ir. Smeding wordt de herinnering levend gehouden in de A. Minderhoudhoeve aan de Molenweg en de Ir. S. Smedinghoeve aan de Ulkenweg.
Aan de Romeinse mythologie, de Rooms-Katholieke heiligen en de bijbelse geschiedenis zijn eveneens een aantal boerderij namen ontleend. Ook de Wieringermeer heeft z'n Hoeve Ceres, naar de godin van de landbouw, Sint Gerardus, een in de Rooms-Katholieke kringen zeer vereerde heilige uit Majella, Sint Isidorus de schutspatroon der landbouwers, Stella Maris en de Nederlandse pendant Sterre der Zee, beide de namen van Onze Lievevrouw, patrones der zeevarenden, Eben Haëzer, Emmanuel, Kanaän, De Derde Dag („En de aarde bracht voort grasscheutjes, kruid zaadzaaiende naar zijnen aard, en vruchtdragend geboomte...” Genesis 1:12), alle boerderijnamen met een diepere betekenis.
Naast deze staan weer andere, die elk op hun wijze een uitdrukking willen zijn van wat hun naamgever in de boerderijnaam zocht of poogde te vinden: Bella Vista, die attendeert op het mooie uitzicht vanaf de Oosterkwelweg op de omgeving; Eburon, misschien geïnspireerd op de volksstammen der Eburonen, welke zich in de Romeinse tijd ten zuiden van Maastricht ophielden; Linquenda, waarbij door de naamgever wellicht gedacht is aan het Latijnse „linquere”, verlaten of wegtrekken; Magnus, de grote, misschien in verband staande met de Reus uit het Schager wapen; de merkwaardige boerderijnaam Marnic-Hoeve, die een afkorting kan zijn van de voornamen der twee eerste bewoners van die hoeve, nl. Margaretha en Nico, maar die volgens de onderzoeker van boerderijnamen, de heer A. Bakker, ook kan betekenen Maris (zee) Nicolaas (overwinnaar), op de zee overwonnen.
De bekende Latijnse spreuk Ora et Labora (bid en werk) komt ook hier als naam voor en de voorliefde voor de oneigene talen die de Nederlander (ook u en ik, dunkt mij) gaarne aan de dag legt en sprak uit de reeds genoemde Bella Vista, vinden we eveneens terug in het welluidende Terra Nova, een nieuwe boerderij in het nieuwe land.

Vernieling en wederopbouw
Dat nieuwe land ging weer ten onder, toen door een schanddaad der Duitse horden nauwelijks veertien dagen vóór de reeds lang verwachte capitulatie op 17 April 1945 ongeveer 4,5 km van Den Oever de zeedijk over een afstand van enige honderden meters volkomen werd vernield. In ruim vijftig uren stroomde de Wieringermeer vol, op één na alle huizen in Wieringerwerf werden totaal vernield; het dorp Middenrneer, waar 221 gebouwen stonden, verloor 176 panden en in Slootdorp vielen 120 van de 150 woningen en bedrijfsruimten aan het water ten prooi. Buiten de dorpen was de schade al even groot: 385 boerderijen werden zó zwaar beschadigd, dat ze óf totaal óf de woning tot de grond moesten worden afgebroken, terwijl ruim negentig andere behuizingen hetzelfde lot moesten ondergaan.
Een maand na de overgave der Duitsers werd alweer het eerste zand voor een nieuw dijkdeel gestort en begin Augustus 1945 kon met de tweede droogmaking van de Wieringermeer begonnen worden. Op 11 December van dat jaar was het polderpeil weer bereikt en kon met de wederopbouw een begin worden gemaakt. Acht jaren later werd de laatste herbouwde boerderij (die van de heer H.C. J. de Bont aan de Medemblikkerweg) onder grote belangstelling op feestelijke wijze door minister Van der Kieft aan de pachter herovergedragen.
In die lange jaren van wederopbouw kreeg menige hofstede een naam en ook in de dorpen moest de naamgeving – en nu voor het eerst in de geschiedenis door de gemeenteraad – ter hand worden genomen. Want sedert 1953 kon ook aan de uitbouw van de woonkernen worden gedacht en ontstonden er in Wieringerwerf en Middenmeer nieuwe straten. Het gedeelte van de Nieuwesluizerweg dat binnen Slootdorp lag, werd van naam veranderd in Prins Bernhardstraat en de Parallelweg aldaar werd Koningin Julianalaan gedoopt. In Middenmeer ontstonden in de geheel herbouwde arbeiderswijk de Dr. Ir. C. Lelystraat en de Prof. Lorentzstraat, terwijl in de nieuwe uitbreiding van dit handelscentrum de Ir. H. Wortmanstraat in aanleg is, genoemd naar een der prominente figuren der Zuiderzee-inpoldering.
Ook de straatnamen in het hoofddorp en bestuurscentrum Wieringerwerf ondergingen een verandering en aanvulling. De Raadhuisstraat (waaraan het verwoeste gemeentehuis niet meer zou worden herbouwd) werd omgedoopt tot Prof. Granpré Molièrestraat, genoemd naar de grote stedebouwkundige en planoloog, naar wiens plannen de Wieringermeerdorpen zijn gesticht. De vogelbuurt (in Wieringerwerf zijn de woonstraten in de oude kern naar vogels genoemd, zoals Stern, Kievit en Meeuw) kreeg uitbreiding met een Fazant- en een Patrijsstraat. De dorpsuitleg in het oosten bracht de Margriet- en de Marijkestraat en in de nieuwe woonwijk in aanleg rondom het massieve raadhuisblok (dat onlangs officieel in gebruik werd genomen) ontstonden reeds het Burgemeester Loggersplein en de A. C. de Graafstraat, de eerste naar de kortgeleden naar Aalsmeer vertrokken eerste burgemeester, de tweede genoemd naar een der leiders van het verzet, kort voor de bevrijding door de Duitsers doodgeschoten.
U ziet wel, dat in de vijfentwintig-jarige Wieringermeer een reeks van uitnemende plaatselijke benamingen is gegroeid, mede dank zij de vroegtijdige inschakeling van terzake bevoegden, die in een naam conserveerden, wat waard was geconserveerd te worden. Het moge waar zijn, dat verschillende plaats- en streeknamen door verschillende oorzaken geen klankbord vonden in de bevolking, zoals de namen: Het Lage Land, Het Hoge Land, Het Oude Land en Het Nieuwe Land, die deels weer aan boerderijen zijn gegeven en de ontworpen dorpsnamen Oostwaard, Oostgroet en Wagendorp – anderzijds is door samenwerking tussen domeinkantoor en pachters, tussen overheid en deskundigen ons in het wijde nieuwe land een zeer groot aantal namen geschonken, die door hun kernachtigheid en hun eigenheid de aparte sfeer van de Wieringermeer zullen blijven weergeven.

P. S. Teeling

Bronnen o.a.: Driemaandelijkse Berichten betreffende de Zuiderzee 1920-1945; De afsluiting en gedeeltelijke droogmaking van de Zuiderzee I - VII (zgn. Holdertuitgave 1929-1936); Ms. uit de verzameling A. J. J. Bakker, plaatselijk onderzoek, foto-archief der Domeinen, een en ander mede door medewerking van de heer J. Roosendaal van het Domeinkantoor te Wieringerwerf, ir. R. Lunshof te Alkmaar en ir A. Ovinge, rentmeester in het Rentambt Wieringermeer.

Lijst van boerderijnamen

N.B. De nummers verwijzen naar de hierbij behorende kaart der Wieringermeer.

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
  Eburon
Ulkehof
Ir S. Smedinghoeve
Linquenda
De Vlakte
Elzenhof
De Kooltuin
Bouwt Voort
Amstelhof
Us Wente
Ora et Labora
De Molenhof
De Opslag
Benjamin
Onder den Dam
A. Minderhoudhoeve
De Noorman
De Derde Dag
Thorum
Uit de Golven
De Nieuwe Tijd
Lutje Ark
Goud na Zout
Middelhallum
Lusthof
Kreukelhof
Nijverveld
Bouwlust
Dillenburg
De Luwte
Oostwaardhoeve
Magnus
Princenhof
Waardhof
Groetzicht
Hoeve Zeeland
De Bijvang
Vrede 't Best
Schelpenhof
Zonnehof
Hoeve Ceres
Klein Alkmaar
Welgelegen
Nieuwe Kampen
Hoeve Voorne
Zuiderzeeland
Halfweg
Irénehoeve
Anthoniahoeve
Gawijzend
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90

91
92
93
94
95
96
97
  Terra Nova
Prins Bernhardhoeve
Almershof
Dank en Hoop
Koningin Julianahoeve
Hoeve Opnieuw
Beatrixhoeve
Nieuw-Gawijzend
Kanaän
De Ruigenhil
De Wijde Landen
De Zuidwester
Land uit Zee
Graan voor Visch
De Zuidrand
De Witte Hoeve
De Vijftigste
Koggenhoeve
Radboudhoeve
St. Isidoorshoeve
Lely-hoeve
Klein-Medemblik
't Hoefke
Wagenhof
Koningin Wilhelminahoeve
Emmanuel
Cultura
Martiniheerd
Krabbenhof
Marnichoeve
Fletum
't Nieuwe Land
Meerhoeve
Middenland
Flevo
Balmaheerd
Eben Haëzer
Vertrouwen
Tussen Hoog en Laag
Prof. dr J. M. van
Bemmelenhoeve
De Meerkoet
Het Lage Land
Prinses Margriethoeve
De Lage Kwel
De Zeemeeuw
De Scherf
Schagerwaard
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
  De Stern
Luctor et Emergo
Triangel
Dorpszicht
De Dolfijn
Koningin Emmahoeve
Het Hoge Land
Het Wier
God zij met Ons
Zonneweelde
Kweeklust
Huygenwaert
Nieuw Schermeer
Ruimzicht
De Oosterterp
De Westerkwel
De Oosterkwel
Mariahof
Golfzang
Dijkzicht
Boswaai
Robbenhof
Volhouden
Bella Vista
Catharinahoeve
De Hoge Kwel
Stella Maris
Ons Erf
Oom Keeshoeve
Prinses Marijkehoeve
Sinneljocht
De Wijde Blick
De Noordkwel
Sint Gerardus
De Rietlanden
Dankbaarheid
De Lange Kavels
Sterre der Zee
De Noordhoek
Meerland
Oevershof
Ipelsheim
Klievershof
Het Kamp
Klein Wieringen
De Schelp
't Waardje
De Eerste
Haukeshof

 


© 1924-2017 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.