Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon

Monumentale Kerken Projector Reiscommissie Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families Westfriese Molens

 

Facebook

Archivering » De Speelwagen » 1947 » No. 10 » pagina 313-316

Allemanswerk

Eerder verschenen in 'De Speelwagen', 2e jaargang, 1947, No. 10, pagina 313-316.
Uitgave: Historische Genootschappen in Hollands Noorderkwartier.

Geduld oefenen

Na elke reis ontvangen wij vele brieven, niet alleen uit ons gewest maar uit alle delen van het land. Deze bevatten dikwijls zeer waardevolle aanwijzingen over mogelijke nieuwe routes. Het vooruitzicht dat er nog heel wat tochten gemaakt kunnen worden is prettig. Graag zouden we deze brieven stuk voor stuk willen beantwoorden, maar dit is helaas onmogelijk. Daarom willen we nu eens alle schrijfsters en schrijvers hartelijk dank zeggen voor hun gewaardeerde medewerking. Brieven van reisgenoten zijn even nuttig voor de voerlieden als haverkorrels voor het paard. We hopen er nog heel veel te ontvangen en kunnen u verzekeren, dat we er profijt van trekken. Behalve deze brieven brengt de post ons gelukkig nog steeds nieuwe bijdragen. Natuurlijk is niet alles voor plaatsing geschikt, maar toch kunnen wij tot ons genoegen constateren dat de meeste medewerkers hun best doen zich verstaanbaar te maken. Dit is in een rijdende Speelwagen een kunst apart. Enkelen maken het nog wat te lang en doen wat te gewichtig. Nu de knapste koppen getoond hebben duidelijk te kunnen spreken, proberen anderen dit ook en het gaat. Een bezwaar is, dat we sommigen lang moeten laten wachten, maar twee-en-dertig minuten spreektijd per maand voor allemaal samen is niet zo bijzonder veel. Laten we echter blij zijn deze nog te onzer beschikking te hebben en geduld oefenen.

Eén van onze meest sympathieke reisgenoten heeft reeds een jaar geleden het woord gevraagd en hij weet nu zelfs nog te moeten wachten tot 1948. Hij moppert niet en werkt inmiddels aan een nieuwe bijdrage, welke wij met veel belangstelling tegemoet zien en spoedig hopen te ontvangen, want het kan best zijn dat dit stuk precies geschikt is voor een eerstvolgend nummer. Wij raden echter aan een duplicaat van het stuk achter de hand te houden, want wat eenmaal bij ons in de haverkist wordt bewaard, krijgt u ongevraagd, niet zo gauw weer terug. Het kan ons altijd nog van pas komen.

Oude Tabaksdozen

I. Het zal nu ongeveer 25 jaar geleden zijn, dat op een boerenerf in de Beemster, bij het graven van een kuil voor een te maken gierkelder een zilveren tabaksdoos werd opgedolven. Deze doos is zeker merkwaardig om hetgeen er op gegraveerd staat. Ze herinnert ons aan de vaderlandse geschiedenis uit het eind van de achttiende eeuw, toen stadhouder Willem V zich in Den Haag niet meer veilig gevoelde en naar Nijmegen verhuisd was, en toen door zijn zwager, de koning van Pruisen, die met een leger ons land binnentrok, weer in Den Haag in zijn waardigheden werd hersteld. De eigenaar van de doos uit die dagen behoorde zeker niet tot de partij van de patriotten, maar was een vurig Oranjeklant. De doos vertoont aan de ene zijde in het midden een oranjeboom met links en rechts de portretten van stadhouder Willem V en zijn gemalin Wilhelmina van Pruisen. Aan de andere zijde is het volgende gegraveerd:

Oranje door Gods kragt
Geeft eendracht, vreed' en macht.
Soo lang als zon en maan
Sal aan den hemel schijnen
Sal nooyt de Oranje Couleur
Verwelken of verdwijnen.
Soo lang Jehova Godt
Gedenkt aan sijn verbond
En sijnen boog vertoond
Aan dit benede Rond
Soo lang er schepzels sijn
Die haare maaker looven
Soo lang de wereld staat
Blijft nog Oranje booven.
Door Godes kragt en Pruysische macht
Is de Oranjestam in fleur gebracht.

A.N.o. 1787 den 10 October

C. H. Veen

II. De heer G. Kooy te Ursem vertelt, dat in zijn jeugd bij slootwerk een koperen tabaksdoos werd gevonden met inscripties.
De voorstelling was de geschiedenis van de Verloren Zoon.
Links het vertrek uit het ouderlijk huis en rechts het hoeden van de varkens. Hierboven stond te lezen:

Eens rijken zoon, had wulps en onbedacht,
Zijn vaders erf en goed en alles doorgebracht.

Op de onderkant van de doos de terugkeer en thuiskomst met de regels:

Maar keert tot Hem weerom met tranen op de wangen.
Die zich tot God bekeert, wordt in genade ontvangen.

Heeft een van onze reisgenoten deze doos soms in z'n zak, want de heer Kooy zou hem graag nog eens zien.

Publicaties over ons gewest

De heer Chr. C. Vlam, te Utrecht, schrijft:
Nu in breder kring belangstelling is gewekt voor het verleden, folklore e.d. van Hollands Noorderkwartier wilde ik gaarne de aandacht vragen voor de wenselijkheid te komen tot een bibliographie betreffende dit gewest.

De Boom in Gemeentewapens (De boom in de Heraldiek)

In het Februarinummer van „De Speelwagen” vraagt de heer C. Druif inlichtingen over de boom in de gemeentewapens. Voor lezers van „West Frieslands Oud en Nieuw” verwijs ik naar het artikeltje van mijn hand in bundel X, blz. 105. Voor degenen, die deze bundel niet bezitten of kunnen bemachtigen, zal ik nog het een en ander toelichten.
De boom is in de heraldiek meestal het symbool van de rechtspraak (de Friese Upstalboom).
Ten tweede kan het duiden op een bosrijke omgeving.
En ten derde duidt het een stroomgebied aan; de kleinere zijrivieren zijn de dunne takken, die breder wordend zich in de hoofdrivier storten. De hoofdrivier is dan de stam en zoals de boom in de grond verdwijnt, zo stort de rivier zich in zee, vaak als zeearm.
De boom als rivier troffen we vaak aan in Zeeland, in de wapens van dorpen die later door overstromingen verdwenen zijn.
De wapens door den heer Druif afgebeeld, kunnen òf de rechtspraak, òf een stroomgebied aanduiden.
Het wapen van Westwoud en Blokker duidt vrij zeker de rechtspraak aan.
Want het daar bestaande café „De 7 Groene Bomen” is gelegen op een van de oudste plekken waar recht werd gesproken; een geheiligde plek dus. De gemeente bestond uit de dorpen Westwoud, Ooster- en Westerblokker. Die drie dorpen worden aangeduid door de vogels! Toen later Westwoud en Blokker zelfstandige gemeenten werden, behielden ze elk 't wapen; Westwoud een boom met kale takken op een veld van zilver; in de heraldiek betekent zilver dienen. Het wapen van Blokker is een boom in zomertooi. Sijbekarspel en Midwoud hebben vrijwel 't zelfde wapen als Westwoud. De drie vogels zijn weer de dorpen en gehuchten.
Grotebroek en Bovenkarspel dragen tussen en op de takken sterren. Sterren mochten alleen in een wapen worden gedragen wanneer de gemeente stederechten had. De twee sterren van het wapen van Bovenkarspel zijn de dorpen Bovenkerspel en Gomnierskerspel; de drie sterren van Grotebroek zijn Grotebroek, Lutjebroek en Hoogkarspel.

In 't begin van mijn artikel wees ik op de betekenis van de boom als rivier in de heraldiek. Zo wordt ook een riviersplitsing op een bepaalde manier aangeduid. De Westerschelde of Hont was in de veertiende eeuw een smal stroompje, dat ook in zee uitstroomde. Dit werd nu in 't wapen aangeduid door een klimmende hond, die tegen de stam van de boom opstaat. Een ander voorbeeld hiervan is het wapen van Terschelling. Met de boom wordt het Vlie bedoeld; met de klimmende hond de Middelzee. Aan de andere zijde van de boom zien we een figuur, half leeuw, half vis, die duidt op zeevaart en visserij. Ook wordt een riviersplitsing aangeduid door een klimmende leeuw.
De wapens in „De Speelwagen” aangeduid, nl. die van Wognum en Opmeer kunnen dus een stroomgebied met riviersplitsing voorstellen. Denken we voor Wognum aan de Leek en de vele meertjes tussen Wognum en Berkhout.

Natuurlijk kan 't ook zijn dat de nabootsing hierbij een rol speelt en onze voorouders, zonder zich van de bedoeling rekening te geven een wapen van een naburige gemeente overnamen of van een heer die vaak de leeuw in 't wapen voerde. Een boom met twee leeuwen was verder ook een oud-Perzisch versieringsmotief.
Het wapen van Catwoude is verder een voorbeeld van een sprekend wapen; een boom (in de betekenis van woud), waarin een kat zit.
En hiermede zal ik mijn beschouwing over de boom in onze Westfriese wapens beëindigen.

C. Ruyterman

 


Hé, is dat Westfries?

460. Hij heeft 't wild in de bienen (hij is erg gehaast, bv. in z'n werk). In z'n haast stroffelde (struikelde) ie over 'n steen.

Klik hier voor meer Westfriese woorden en uitdrukkingen.


© 1924-2019 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.