Westfries Genootschap
Archivering
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek

Landelijk Schoon Monumentale Kerken Projector Reiscommissie Textieloverleg

Vrienden Westfries Museum Westfriese Families Westfriese Molens

 

Facebook

Archivering » WFON » 1960 » Pagina 88-94

Iedere toid het z'n oigen stroid!

Eerder verschenen in West-Frieslands Oud en Nieuw, 27e bundel, pagina 88-94.
Uitgave: Historisch Genootschap 'Oud West-Friesland', 1960.
Auteur: M. de Wilde.

Bij het binnengaan van de Hervormde Kerk te Nieuwe Niedorp – een dorp dat pl.m. 20 km ten noord-oosten van Alkmaar ligt – valt dadelijk, links van de ingang, een oude grafsteen op. Hij is versierd met een mooie wiskundige figuur en als tekst kan men lezen:



HIER LIGT BEGRAVEN DIRCK REMBRANTSZ. VAN NIEROP, OUT ONTRENT 72 JAREN, M(EESTE)R IN DE WISKONST.

HIER RUST DAT SCHRANDER HOOFT,
DIE D'ECLIPS RECHT VERLICHTEN,
D'ASTRONOMI WIST TE STICHTEN,
SYN GLORIE NOOIT VERDOOFT.
HIJ TOOND’ ONS DAT DE SON
STILSTOND, D'AERTKLOOT DRAAYDE,
EN HOE DE DWAALDER1) SWAAYDE
UYT WAARE WYSHEYTS BRON,
SCHOON MENIGH HIERMEE SPOT.
SYN WYSER DER PLANEETEN
DOET ELCK DE WAARHEYT WEETEN.
NU RUST SYN SIEL IN GOD.
DEN 4 NOVEMBER 1682.

Wie was nu deze Dirck Rembrantsz.?
In de Gouden Eeeuw nam ook West-Friesland volop deel aan de zeevaart, die de Nederlandse zeelieden overal ter wereld bracht. De wis- en sterrenkunde ten dienste van de zeevaartkunde werden druk beoefend. Ve1e zeer verdienstelijke dilettanten op dit gebied maakten ernstige studie van de loop der sterren, het planetenstelsel e.d. Een van hen was Rembrantsz. van Nierop.

In de ‘Verhandeling over enige Zeetogten der Nederlanders’, in 1825 door Prof. Moll. geschreven, wordt hij een ‘beroemd sterrenkundige’ en ‘uitmuntend onderwijzer in de stuurmans- en sterrenkunde’ genoemd. We vinden een korte levensbeschrijving van hem in de ‘Verhandelingen en Berigten betrekkelijk het Zeewezen en de Zeevaart-kunde’, jaargang 1843. De schrijver ervan is prof. Lauts, aan wiens artikel ik enkele van de volgende gegevens ontleend heb:
Dirck Rembrantsz. werd in 1610 in Nierop (het tegenwoordige Nieuwe Niedorp dus) geboren; hij bleef daar woonachtig tot zijn dood op 4 nov. 1682. Deze Nieropper stond in briefwisseling met binnen- en buitenlandse geleerden en maakte zich door de belangrijkheid van zijn vele werken wijd en zijd beroemd, niet alleen in Europa, maar ook tot in Oost-Indië. Hij voerde o.a. briefwisseling met de Leidse hoogleraar Fr. van Schooten en met de geleerde en staatsman Nicolaas Witsen, wiens brieven van grote achting voor Rembrantsz. getuigen; in een werk van Witsen over Noord- en Oost- Tartarije, het beste boek over Rusland uit de 17de eeuw, is zelfs een brief van Dirck Rembrantsz. opgenomen, met aanmerkingen over de reizen der Nederlanders ter ontdekking van Tartarije.

Ook voerde hij correspondentie met Hevelius of Hevel, een beroemd sterrekundige te Dantzig en zelfs met de befaamde Christiaan Huygens. Vermeldenswaard is ook een brief, die Bagge Wandel uit Arendal in Noorwegen hem in 1663 schrijft en waarin hem gevraagd wordt om enige voorbeelden van berekende tijden van op- en ondergang der maan in 't jaar 1665; voor de te nemen moeite wordt hem drie vaam brandhout toegezegd.


Rembrantsz. moet de zoon van een Doopsgezind voorganger geweest zijn; ook vertelt de overlevering, dat zijn eigen beroep dat van schoenmaker was, maar dat hij geen schoenen lapte, zolang er nog maar enig geld in huis was. Het is aannemelijker, dat zijn broer, bij wie hij woonde, daar hij zelf vrijgezel was, dit werk deed. Des te meer, als men het schrijven van ruim een twintigtal boeken in aanmerking neemt en weet, dat hij ook leerlingen opleidde.

Van 1645-'49 was hij leerling geweest van Descartes of Cartesius, die toenmaals in Egmond-Binnen woonde. Voorstander van Copernicus, bestreed hij de meningen van de Amsterdamse prof. in de wiskunde, Cardinael, en voerde wetenschappelijke polemieken met Simon en Hendrik Stevin.

Van zijn leerlingen vinden we o.a. genoemd:
Pieter Rembrantsz. van Nierop, de zoon van zijn broer. Deze heeft enige jaren na het overlijden van zijn oom een boekje in druk laten verschijnen: ‘Brieven, door eenige Wiskunstenaren geschreven aan Dirck Rembrandtsz. van Nierop, met zijne antwoorden op dezelve....’, bevattende 64 brieven uit de periode van 1653-'82.
Cornelis van Leeuwen, die in Amsterdam in de wiskunst onderwees en een ‘Schoolboek der Wijnrooyerije’ uitgaf.
Pieter Maassen Smit, die omstreeks 1680 te Blokzijl onderwijs gaf in de stuurmanskunst en
Cornelis Pietersz. Neuvel, geboren te Nierop, die in 1682 tot boekhouder van het Bouwhof te Emden (Duits!.) en tot onderwijzer in de stuurmanskunst aldaar benoemd werd.

In het gemeentearchief van Nieuwe Niedorp zijn negen van de boeken van Dirk Rembrantsz. aanwezig; vermoedelijk heeft zijn gehele oeuvre uit tweeëntwintig werken bestaan, buiten tenminste een 36-tal almanakken, die zijn ‘gecalculeert op den Meridiaan der Stadt Amsterdam’, sommigen ‘alle Son en Maaneclipsen over de gehele aerde bevattend’.
Voorts gaf Rembrantsz. het journaal van Abel Tasman uit en vervaardigde, in samenwerking met Willem de Vlaming een aantal zeekaarten.

Om een indruk te geven van de onderwerpen, die Rembrandtsz. in zijn boeken behandelt, laten we een korte opsomming volgen van de in Nieuwe Niedorp aanwezige exemplaren, en hun inhoud:

  1. Tijdt-Beschrijvinge der WERELDT, waerin gehandelt wordt:
    Ten eersten, van des Wereldts Ouderdom, als dat die nu al boven de zes-duysent en acht-hondert Jaren gestaen heeft.
    Ten tweeden, van de Feesten Israëls.
    Ten derden, van de voornaemste Geschiedenissen des Wereldts, die op Tijdt-Kaerten in 't korte gestelt zijn: als oock een Kronijck-Liedt van den selven inhoudt.
    Ten vierden, van onse Burgerlijcke Tijdt.
    De tijdkaarten in het derde gedeelte zijn uitgebreide jaartallenlijsten, vanaf de schepping tot 1665. Van de vele interessante bizonderheden hieruit noemen we slechts de gebeurtenis, die hij ca. 350 stelt: ‘Veel Steden bij WIERINGEN en 't SYP verdroncken’.
    Misschien typerend voor het plezier, dat Rembrantsz. in zijn werk had, is de niet geheel van naïveteit vrij te pleiten vraag aan de lezer, aan het eind van de jaartallenreeks, op welk tijdstip hij het werk voltooid heeft, gerekend vanaf de dood van Christus: ‘In 't vijfde Grootjaer, in de sevende maendt, in de sevende dagh, des morgens ook in de sevende ure’. Het antwoordt moet luiden: 1659.
    De in het archief van Nieuwe Niedorp aanwezige uitgave is een 5de druk uit het jaar 1675. (De eerste druk dateert van 1654.) Als uitgever vinden we vermeld: Abel van der Storck/, Boeck-verkooper op 't Water/, by de Nieuwe Brugh/, in de Delfsche Bijbel/.
    De eerste bladzij van het boek (9 bij 16 cm.) wordt geheel ingenomen door een gravure, die ons een gevleugelde Vader Tijd laat zien, die de geschiedschrijver dicteert, terwijl een wiskundige de geografische gegevens van de aarde verzamelt. Hem herkennen we aan allerlei meetinstrumenten, die rondom hem liggen, zoals zonnewijzers, sextanten, driehoeken en passers.

    Dan treffen we op een der eerste bladzijden een gravure aan van ‘dat Schrander Hooft’ (zie foto). Hieronder vinden we het volgende gedicht van D. Traudenius, een Leids wiskundige:
    Dus schiep de handt des Konstenaers 't beeldt
    Van DIRCK, die Kerck noch Raedthuys streelt;
    Maer, ront van hert, de Werelt wijst
    Hoe d'Aerdt-kloot loopt en daelt en rijst.
    Wie buyght sich voor dien Lynceus2) niet,
    Die door en door den Hemel siet,
    En soo veel knoopen kan ontwerren,
    Ten roem van Gode, in Son en Sterren.

  2. Nieuw-Dubbelt-Nierper Graed-Boeck,
    Inhoudende de Tafelen van de declinatie der Sonne, mitsgaders der Noordt-sterren, en andere voornaeme vaste Sterren.
    Aanwezig: exemplaar uit 1676, een van de 14 (verbeterde) drukken van zijn Graed-Boeck; hiervan verschenen 9 tijdens zijn leven. (lste druk: 1656). Uitgever: als bij 1.

  3. Nederduytsche ASTRONOMIA,
    dat is: Onderwijs van den Loop des Hemels.
    Aanwezig: tweede, verbeterde en vermeerderde druk, nu met uitvouwbare PLANEET-WYSER (d.i. kaart van het planetenstelsel), anno 1658.
    Het embleem op het titelblad is een staande zonnewijzer.
    Uitgever: Gerrit van Goedesbergh, wonende in Amsterdam, waar later Abel Symonsz. v. d. Storck (zie bij 1) eveneens zijn uitgeverij zou vestigen.

  4. Wis-konstige MUSYKA:
    vertonende, De oorsaecke van 't geluyt,
    de redens der Zanghtoonen telkonstigh uytgereeckent,
    ende het maken en stellen der Speeltuygen.

    Anno 1659, bij dezelfde uitgever als het hierboven genoemde werk. Van het portret van Dirck Rembrantsz. zijn twee versies bekend: de ene noemden we bij 1, de andere treffen we hier aan; de kop is in een ovaal lijstje gevat, zonder lofwerk, en mist de denkrimpel boven de neus, die we bij de later gemaakte gravure zagen.

  5. Mathematische Calculatie, Dat is, WISKONSTIGE REKENING,
    leerende : Het vinden van verscheyden Hemelloopsche Voorstellen (d.w.z. het oplossen van problemen, het heelal betreffend), en dat door de Tafelen Sinus, Tangents of Logarithmus wiskonstelick uyt te rekenen: Als oock tuyghwerkelick op een liniael uyt te passen.
    lste deel: Platte en Klootsche (= van de aardbol) Driehoecken.
    2de deel: Klootsche Rekeningen.
    3de deel: De Beschrijvinghe der Sonne-wijsers.
    4de deel: Eenighe Vraeghstucken van de Weeghkonst.

    Op het frontblad staat ook hier de eenvoudigste van de twee bekende afbeeldingen van Rembrantsz. Het werk dateert van 1658 en is uitgegeven bij de eerdergenoemde Van Goedesbergh te Amsterdam. Aan de eerstvermelde titel ervan zien we overigens duidelijk de invloed van het Frans op onze taal in de 17de eeuw!

  6. Onderwys der ZEE-VAERT.
    inhouden de de voornaemste stucken der Stuer-Luyden.
    Men neemt aan, dat dit in 1660 of vroeger verschenen is; in Nieuwe Niedorp is een uitgave van 1673 aanwezig, waarin het heet: ‘En met desen laetsten Druck van Nieus door den Autheur oversien/ en doorgaens verbetert/ en met Figuren vermeert’.
    Behalve alweer de afbeelding van de schrijver (zie foto) bevindt zich op het titelblad een fraai gegraveerde schildpad. Uitgever: v. d. Storck.

  7. Des AERTRYCKS BEWEGING, en de SONNE STILSTANT,
    bewijsende: Dat dit geenszins met de Christelijke Religie is strijdende.
    1ste deel: Van de Schriftuur-plaetsen, die hiertegen schijnen te strijden. (o.a. Psalm 19 vs. 6-9). 2de deel: 't We1ck is van de natuerlijcke over-een-kominge eens roerende Aertkloots, en stilstaande Sonne.
    3de deel: 't Welck is van de loofwaerdigheydt der Predikanten in 't uyt-leggen der H. Schrift, over soodanighe dingen.
    4de deel: Tracteerende van de Philosophie des wijdvermaarden Renatus Descartes.

    Volgen noch eenige Aenmerckingen, we1cke zijn:
    1. Op 't uytgaen van versch. nieuwe Boecken.
    2. Op de vindingh der lenghte van Oost en West zonder tafelen.
    3. Op d'uyt-reeckening der Son-Eclipsen (= zonsverduisteringen).

    Van dit boek zijn twee uitgaven aanwezig: de eerste druk is in 1661 verschenen bij Gerrit van Goedesbergh, de tweede in 1683, bij Weduwe Abel van der Storck. De titelpagina's zijn versierd met de schildpadgravure.

  8. Eenige OEFENINGEN in God-lijcke, Wiskonstige en Natuerlijcke dingen.
    Waer in dat gehandelt wordt:
    Ten eersten : Van des Werelts Scheppinge.
    Ten tweeden: Een Meetkonstige beschryvinge des geheelen Aertkloots.
    Ten derden : Het Maecksel van alderhande Kaerten.
    Ten vierden: Van de Co meten of Staert-starren haer verschijninge.

    Ook van dit boek zijn twee exemplaren in Nierop's gemeente-archief, zij zijn echter volkomen gelijk aan elkaar. Anno 1669 werden ze uitgegeven bij Van Goedesbergh. De lezer kan ook in deze werken het portret van Dirck Rembrantsz. aanschouwen....

  9. Generale Beschryvinghe der Son-Eclipsen,
    voor eenige achtereenvolgende Jaren.
    Uitgever: Abel Symonsz. van der Storck, in 't Jaer 1673.

We hebben gezien, dat de boeken van de wiskundige verscheidene generaties van drukkers hebben overleefd! Zij vormen nog een zwijgende herinnering aan een veelzijdig dorpeling van drie eeuwen geleden, Dirck Rembrantsz. van Nierop.

M. de Wilde
(Leerlinge Murmellius-
gymnasium, Alkmaar)

1) Planeet.
2) Griek, een der Argonauten, bekend om zijn spreekwoordelijk scherpe blik.

 


Hé, is dat Westfries?

841. Ik ben blij dat ik thuis ben op de fiets, er staat 'n bonk wind (veel).

Klik hier voor meer Westfriese woorden en uitdrukkingen.


© 1924-2019 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.