Westfries Genootschap
Westfries Genootschap Archivering Bouwhistorie Creatief Westfries Geschiedschrijving Kap en Dek Landelijk Schoon Monumentale Kerken

Projector Reiscommissie Textieloverleg Vrienden Westfries Museum Westfriese Families Westfriese Molens

Facebook

Stemmen Molenprijs Lastdrager.

Westfries Genootschap » Publicaties » Vierkant » 2020 » Nummer 2 » Pagina 16-19

Geddenmore

door Ina Broekhuizen-Slot

Aars is Ente, aars as de are manne van de zes boereplaase die kort bai mekaar skuile op 't land in 't verre noorden, deer bai Valkencoegh. Al toen ie geboren werd, ging 't vreemdig. Hai had de vluze nag om z'n hoofie zitten toe de vrouw, die z'n moeder hielp, 'm opvong in de nuwe wereld.
't Was in 't donkerst van de toid. Over zee kwamme de buie angieren, 't werd amperan licht overdag. In 't halfdonker bekeek de vrouw 't blauwe, skrompelige joôntje en ze sloeg gauw een kruis. Verzichtig trok ze de vluze weg, 't koind begon drekt verlegen te blèren.
‘D'r zit in alle geval goed geluid in, Anne,’ zee ze.
De jonge moeder kreunde, 't had sweer weest. ‘'t Is te bidden dat ie leve bloift en dat 't een goeie werker wordt. Z'n vader is de gauwst niet met z'n zere bien dat nooit overbetert.’

Ente bloíft leve en hai ken merakels anpakke. Dat heb z'n moeder 'm al van kloins of an leerd. Visse vangt ie as de beste en de koeie en de goite lope drekt op 'm an, as ie komt om ze te melken of te verzetten. Bai 't werken op de akker doet ie niet onder voor de sterkste manne. En deerbai: hai is steld op land en water. Deer hoort ie, meer as in 't huis dat vol is met broertjes en zussies en weer pa een hoekie heb weer ie mande maakt van dunne wilgetakke.
Veul is Ente allien, prate met de mense van de hoeves, deer heb ie 't niet op. Enkeld bai Sibold komt ie, de ouwste man in 't kloine durp.

Sibold weet meer as de are en de joôn luistert graag nei z'n verhale. Over de abdai vertelt ie. Deer weunt de abt, die hier baas is. Van alles wat hullie oogste, kroigt hai een vierde deêl. Van de rogge en de gerst, de bône en de knolle, van de butter en de keis. Van 't zout en de turf moete de hoevenaars zelfs de halft geve.
't Skuurt en skroint bai Ente om deuze regel. Zaí werke hard op de barre grond en die van de abdai hewwe enkeld maar an te nemen. ‘Zo heb 't altoid weest, m'n joôn,’ zoit Sibold bedaard, ‘wai benne maar knechse.’
Te turf steken gane ze, op een winderige dag an 't end van de zeumer. Ver 't veen in tot achter de Withmere. De zon zet 't land in een gouwen gloed. Ente loopt monter voorop. Nuwskierig is ie: weg van de hoeves, op roet gaan en koike wat dut land 'm brengt, dat wul ie graag. De are manne komme achter 'm an, ze benne niet zo druistig, ze bloive liefst op bekend pad.
Samen werke ze de hêle lange dag, ze steke de zôde en legge ze op lange regels. Later zelle ze de turf verbrande om 't zout te winnen dat in de as achterbloift. Effies zitte ze op rust. 't Broôd is op, de zon zakt, deimie zelle ze op huis an gaan.
‘Wete jullie wat 'r dát op te zien is?’ vraagt Ente en hai woist nei 't zuien. Twei manne skudde d'r hoofd, maar de derde zoit: ‘Vedderop, deer in Geddenmore loikt 't niet bai rechtuit te wezen. D'r is een oud hoiligdom, zegge ze. We magge d'r niet komme van de abt, we hewwe d'r niks te zoeken.’
En drekt slaat ie een kruis.
‘Oh ja? Weer is dat den en hoe weet je dat? En wat heb de abt deer mee van doen?’
Maar de manne zegge niks meer en komme strammig overend.
Ente loopt met ze terug. Achteran deuze keer, want hai heb een zoôt om over te prakkezeren en om an Sibold te vragen.

't Bloift deur z'n hoofd spoke, dat verhaal over dat hoiligdom. Sibold heb zoid dat 't waar is, deer weune mense die gelove in are gode. Gode van vroeger, toe hier nag gien kerk of abdai te bekennen viel. De hêle winter bloift Ente in de buurt van de hoeves, maar as 't voorjaar komt, is ie niet te houwen.
‘Ik gaan aaiere zoeke en ik zel zien of ik veugels vange ken,’ zoit ie teugen moeder Anne. ‘Denkelijk bloif ik een paar dage weg.’ Ze spukelt niet teugen, dat heb gien zin, want heur die ouwst doet toch wat ie in z'n kop heb. As ie gaat, maakt ze met 'n vinger een kruisteken op z'n voorhoofd. ‘Mag God je beware.’ Deer loopt ie, nei 't zuien. De westewind striemt z'n wange, de lucht is vol van nuw leven. Maar 't land is nag nat, 't zompt onder z'n biene. Met moeite vindt ie droge hoogtes om over te gaan. Om 't grôte water trekt ie en voorbai de plaas weer ze turf stakke.
Op de middeg ziet ie in de veerte een huis. Rook kringelt boven een dak en een pittig moidje komt op 'm an met een goit an een touw.
‘Heui!', groet Ente en lacht.
‘Gedag. Je benne niet van hier, denk?’
‘Nei, ik kom uit 't noorden. Ken ik je wat vrage?’
Ze bloift staan, de goit trekt 't touw strak. ‘Jawel.’
‘D'r moet hier erges een hoilige plaas weze. Die zou ik graag 'rs zien. Weet jij weer of die is?’
Ze kroigt een vuurrooie kleur en skudt van ‘nei’. ‘Niet? Ik denk dat je liege. Koik, as ik je nou 'rs wat geef.’
Uit z'n tas haalt ie twei dikke ganze-aaiere. Ze wul ze anpakke, maar van de alderatie leit ze 't touw los en de goit gaat an de rippeteer.
Ente skiet achter 't beist an. 't Duurt een toidje maar den heb ie 'm te pakken. Puur zô'n endje buiten 't gehucht wacht ie op 't moidje.
‘Zou je 't nou zegge kenne?’ 't Is bedat niet te zien, maar ze knikt. ‘Ik zel je de weg woize.’

Over een smal pad tussen struike lope ze tot an een open plek bai een ienlijke wilgeboom. Deer loit ok een grôte stien. Zô'n joekel heb Ente nag nooit zien. Hoe zou die hier ooit kommen weze? Hai staat stil te koiken en inienen weet ie hoe of 't hier eertoids toeging. Mense lope nei de stien met mande vol kruie en vruchte, kloine moidjes brenge blomme, de joôs hewwe aaiere en skelpe. Ze bukke diep en legge alles op de open plek. Een vrouw met lichte klere gaat 'r bai staan en begint zo halvers te zingen. De manne hewwe takke opstapeld en ze make vuur. Al gauw brandt de stook, de vlamme laaie hoog op.
Inienen verskiet ie: d'r trekt 'r ientje an z'n mouw. ‘Hé, wat mot dat?’
‘Ik vroeg al een paar keer of je mee terug gane,’ zoit 't moidje zachies. ‘Maar je zeede niks, je keke zo vreemd, net of je erges aars ware.’
Hai wroift over z'n voorhoofd.
‘Meskien was dat ok wel zo… Weet je wat voor god ze hier vereerde?’
‘Ja, dat is Frigg. Zai is de moedergod, de god van de vruchtbaarhoid, de liefde en de huishouwing.’
‘Zeg je ‘is’? Geloof jij den nag altoid in die Frigg?’
't Moidje zoit niks meer, ze draait 'r om en aait de goit.
Ente loopt nei de stien, bukt en loit z'n hande d'rop . En drekt is ie weer in die are wereld, die van de joôs en moide dansend om 't vuur.
‘Kom je?’, zoit 't moidje en de goit mekkert skel. ‘We gane.’

Reconstructiekaart van Geddingmore en Witsmeer met de vroonsloten door J.K. de Cock.
Reconstructiekaart van Geddingmore en Witsmeer met de vroonsloten door J.K. de Cock.
Overgenomen uit J.K. de Cock, Bijdrage tot de historische geografie van Kennemerland in de Middeleeuwen op fysisch geografische grondslag (Arnhem, 1980)

Op de terugweg bai 't grôte water zoekt Ente gauw een zoôt aaiere. Nei twei dage ken ie toch niet met lege hande thuiskomme. In de maande die volge, wordt ie nag stilder as aars. Hai prakkezeert over die stien, over die are streek en vezelf over dat pittige moidje. Boudien hiet ze. Moeder Anne kroigt lenigies-an een sweer gevoel in d'r loif. 't Gaat verkeerd met heur joôn. Hai hoort amper wat ze zoit, hai loopt met z'n hoofd in de wolke. En as ze op een goeie dag van bed of komt, is ie vort. De wind waait hard die ochend en huilt in de skoorstien.
Ver weg, in Geddenmore, staat Boudien te wachten bai de wilgeboom. Alle dage staat ze deer. Nei een toidje loopt ze weer op huis an. Maar deuze dag, as de roerige wind stilvalt, wacht ze langerder. En den inienen ziet ze 'm. Hai lacht, ze pakke mekaar vast en in de bladere zingt de godin van de liefde een lied.

't Huis met 't rieten dak weer Boudien weunt met heur grovvader en grobmoeder staat een endje buiten 't gehucht. Gelukkig maar, nou heb gien mens 'r erg in dat Ente deer binnenstapt en dat ie niet weggaat die nacht. Hai helpt de ouwe man met 't werk. Die is deer best mee in 't zin, want z'n biene worre stoif en z'n reg is krom. Dat duurt zo een paar dage, maar den komt de praat op gang in de huize en de hutte. Vooral de joôs en de manne zegge kwaaie woorde.
‘Wie is die kirrel? Wat moet ie hier? Boudien hoort bai ons, gien vreemde man bai een moidje uit 't durp.’
Zo gonst 't rond en seives is 't raak. In de verte hore de twei ouwe en de twei jonge mense harde geluide. 't Loikt wel of 'r op een trommel sloegen wordt, d'r klinkt geskreêuw en gestamp. Boudien springt overend.
‘Weg moet je, Ente. Ze komme hier op an. Ze wulle niet dat jij hier benne.’
‘Niks 'r van,’ zoit grovvader. ‘Hai mag in moin huis weune, hier ben ik baas. Deer hewwe zai niet mee nôdig.’

't Moidje skudt 'r hoofd, maar gaat weer zitte en kruipt teugen Ente an.’t Geskreêuw komt al dichterder bai en inienen douwt 'r ientje de deur open. Voor 't huis stane jonge manne met knuppels en stokke en brandende fakkels. Die houwe ze mansig in de buurt van 't rieten dak.
‘Wat mot dat?’ Grovvaders barse geluid klinkt in 't donker.
‘We zoeke die kirrel!’
‘Hai hoort hier niet. Weg met 'm. Gien vreemde bai onze vrouwe.’
‘Leit 'm hier komme as ie durft.’
Ente ken 't niet meer houwe. Hai douwt grovvader an 't zai en loopt poestig op de manne an.
‘Hier ben ik! Wat wulle jullie?’
‘Weg jij! We moete je hier niet.’
De voorste twei beuke met hullies knuppels op Entes loif.
Grovvader wul vóór 'm springe, maar ok hem rake ze weer of ze kenne. De ouwe man valt en komt gien meer overend.
Ente bloift nag effies staan, maar hai ken niks beginne teugen die weerwoeste. An alle kante valle ze 'm an. 't Loikt wel of ze uitzinnig benne. Den kroigt ie een harde klap op z'n hoofd en hai zakt in mekaar. Boudien rent 't huis uit en gaat bai 'm staan. Met wapperende here en d'r arme woid skreêuwt ze luid:
‘Skaai uit! Kenne jullie wel? Met zoveul teugen twei. Lillijke hufters!’
De manne bedare en 't wordt stilder. Enkeld de wind giert over 't land as een straffende geist.
‘Hore jullie wat de wind zoit? Verkeerd, verkeerd! En wat zoit Frigg? Nou, wat wul die? Nou?’
De manne zegge niks.
‘Goed weze en zurge voor mense en beiste en 't land. En vezelf een aar niet in mekaar slaan. Zaí zel jullie straffe. Hoor wat ik zeg!’
En om 'r woorde kracht bai te zetten, valt inienen de regen met bakke uit de lucht. Ze gromme wat, de manne, en kere om, de donkerte in.

't Loikt wel of de duvel d'r mee speult. D'r huist allegaar beroerdighoid in 't durp. De ien kroigt een gemene trap van een koe, een aar bezeert 'm lillijk an een skerpe punt van een tak.
Bai een derde worre de skeipe ziek en d'r helpt niks teugen. En de joôn die Ente neersloeg, loit met hoge koors te bed. Alleman weet wat 'r beurd is die donkere eivend. En de vrouwe hewwe hoord wat of Boudien zee. Deer verskôte ze van. Want Boudien heb krachte die zaí wel begroipe, maar weer de manne niet veul over hore wulle.

In 't kloine huis wordt niet lang praat over de vechterai. Ente doet al 't werk, zo goed en zô kwaad as ie ken met z'n beskandelezeerde loif, want grovvader is 'r slecht an toe. Hai loit al dage stiltjes te bed, eet en drinkt amper, alles doet 'm zeer. En op de eerste voorjaarsdag wordt ie gien meer wakker.
't Nuws van z'n doôd gaat van huis tot huis en al gauw komme de vrouwe. Ze beklage grobmoeder, ze helpe Boudien, ze zinge rouwliedere voor de ouwe man. Skuw koike ze nei Ente, die ze allegaar een hand geeft.

Smiddes graaft ie een gat in de grond, niet ver van de stien. De are dag, as de zon op z'n hoogst is, komme ze allegaar nei die plaas: de vrouwe, de manne en de kloine joôs. Eerst hewwe ze offers brocht en nou stane ze met hullies hoofde nei beneden bai 't open graf.
En weer spreekt Boudien, maar nou bedat overstil. Toch hoort iederien wat ze zoit. Dat grovvader hullie op de leste dag van z'n leven vergeven heb en dat ze goed doen moete, dat is ok de wens van Frigg. Den pakt ze de hand van Ente, samen koike ze nei de ouwe man en den nei de are mense. Sterk en vrai stane ze deer en alleman weet: deuze twei hore bai mekaar.

Op een mooie zeumereivend lope twei jonge mense nei de open plek bai de wilgeboom. Haí heb een bundeltje in z'n arme en zaí sjouwt met een mand. Bai de stien bloive ze staan en ze bukke baaiegaar. Den loit zai korenare en blomme neer en hai tilt 't kloine poppie, dat in de doeke verskôlen zit, in de hoogte. Hoor, wat zegge ze?
‘Dank voor ons moidje, ze hiet Welmoed.’
En de wilgebladere ritsele ‘welkom’ voor 't nuwe leven.

* Dit verhaal is losjes gebaseerd op gegevens uit het boek De Schagerdam en de abdij van Egmond (2015), geschreven door Karel Cornelis Numan.
De naam Geddenmore staat voor een gebied achter de Withmere (nabij buurtschap Blokhuizen, Zijdewind), waar de bewoners van de hoeven niet mochten komen zonder toestemming van de abt. Wellicht omdat zich daar een voorchristelijk heiligdom bevond.

* De tekeningen zijn van Sietse Wiersma.

 


Hé, is dat Westfries?

405. Ik ben bij m'n zus op de zuikerstikken geweest (op kraamvisite).
Stik (boterham). Stik-eten (brood-eten).
Stikkebordje (boterhambordje).
Stikkebuul (broodzak).
Hij blijft op stikken (hij blijft over, met brood). Gastestikken (extra lekkere boterhammen als voor gasten).

Klik hier voor meer Westfriese woorden en uitdrukkingen.


© 1924-2020 Westfries Genootschap - Contact - Sitemap - Privacyverklaring

West-Friesland, een streek met karakter binnen de Omringdijk.